Diksiyon hataları iki gruba ayrılır: kelimeyi sözlükteki biçiminden farklı söylemek ve hece yutma, yanlış durak, hızlı konuşma gibi alışkanlıklar. Aşağıda on hatanın her biri için bir örnek, hatanın nedeni ve kısa bir alıştırma var; kelimelerin doğru biçimleri TDK Güncel Türkçe Sözlük'ten kontrol edildi.
Bir kelimenin nasıl söyleneceğine konuşanın kulağı değil, ortak bir ölçü karar verir. TDK Güncel Türkçe Sözlük ölçünlü dili "ortak kurallara dayanan, sosyal sınıf ve yerel iz taşımayan dil türü" olarak tanımlar; ağız ise "belli yerleşim bölgelerine özgü, yazı dili hâline gelmemiş dil"dir. Bir yörenin ağzıyla konuşmak bu yüzden hata sayılmaz. Buradaki hatalar, ölçünlü söyleyişin beklendiği toplantıda, sınıfta, sunumda ya da telefonda ortaya çıkan sapmalardır.
Diksiyonun iş hayatındaki karşılığını Diksiyon ve Etkili Konuşma Neden Önemli? yazısında anlattık; burada yalnızca hatalara bakıyoruz. İlk dört madde kelimeyle, son altısı söyleyiş alışkanlığıyla ilgili.
Hangi kelimeler yanlış söyleniyor?
1. Kelimeye ses eklemek ya da bir sesi değiştirmek
Örnek: "Herkez geldi mi?" cümlesindeki kelimenin sözlükteki biçimi herkestir. Benzerleri: yalnış (yanlış), yanlız (yalnız), kirpit (kibrit), eşortman (eşofman), şarz (şarj), ayile (aile), puvan (puan).
Neden olur: Kelime yazılı hâlinden değil kulaktan öğrenilir; l ile n yer değiştirir, iki ünlünün arasına y ya da v girer. Dil bilgisinde bu söyleyişler ses türemesi (ayile, puvan) ve ses değişmesi (herkez) olarak adlandırılır.
Alıştırma: Kelimeyi heceleyerek üç kez okuyun ("her-kes", "yan-lış", "a-i-le"), sonra bir cümle içinde normal hızda söyleyin.
2. Yabancı kökenli kelimede ses atmak ya da eklemek
Örnek: Süpriz yerine sürpriz, orjinal yerine orijinal, espiri yerine espri, antreman yerine antrenman, şöför yerine şoför, traş yerine tıraş, laboratuar yerine laboratuvar.
Neden olur: Kelime, yazılışı görülmeden benzer seslere göre söylenir: bir ses düşer ("süpriz"), araya bir ünlü girer ("espiri") ya da bir ünlü yanındakine benzetilir ("şöför"). Sözlük orijinal ve laboratuvar maddelerinde "l ince okunur" notunu da verir.
Alıştırma: Kelimeyi hecelerine ayırıp yavaş söyleyin: "sür-priz", "o-ri-ji-nal", "ant-ren-man". Çıkan sesi yazılı heceyle karşılaştırın; eksik ya da fazla sesin olduğu heceyi ayrıca tekrar edin.
3. Uzun ünlüyü kısa söylemek: hala mı, hâlâ mı?
Örnek: "Hâlâ onay bekliyoruz" cümlesinde hâlâ kısa söylenirse dinleyici halayı, yani babanın kız kardeşini duyar. TDK Yazım Kılavuzu'na göre düzeltme işareti "yazılışları bir, anlamları ve söylenişleri ayrı olan kelimeleri ayırt etmek için okunuşları uzun olan ünlülerin üzerine" konur: adet (sayı) ile âdet (gelenek), alem (bayrak) ile âlem (dünya) gibi. Kazanç anlamındaki kârın söylenişi de sözlükte "kâ:rı" diye gösterilir.
Neden olur: Düzeltme işareti konmadan yazılmış bir metinden okuyan kişi uzunluğu göremez ve kelimeyi kısa okur.
Alıştırma: Çiftleri aynı cümlede söyleyin: "Halam hâlâ gelmedi." "Yollar kar altında ama dükkân kâr etti." Kaydı bir arkadaşınıza dinletin; iki kelimeyi yalnızca sesinizden ayırt edebiliyorsa uzunluk yerindedir.
4. Birbirine benzeyen iki kelimeyi karıştırmak
Örnek: "Direk konuya gelelim" cümlesinde kastedilen kelime direkttir; sözlükte direk "ağaçtan veya demirden yapılan uzun ve kalın destek", direkt ise "aracısız" demektir. Takdir "beğenip belirtme, değer verme", taktir ise damıtma anlamındadır. Mütevazı "alçak gönüllü", mütevazi "birbirine paralel olan" demektir.
Neden olur: Sondaki t duyulmadığında ya da bir ünlü değiştiğinde iki kelime teke iner. Konuşan ne demek istediğini bildiği için farkı duymaz; dinleyen ise duyduğunu anlar.
Alıştırma: Emin olmadığınız kelimeyi sozluk.gov.tr adresinde aratıp söyleyiş notuna bakın; sözlük takdir için "takdi:ri" verir. Kelimeyi bu notla birkaç kez söyleyip kendi kurduğunuz bir cümlede kullanın.
İlk dört maddedeki kelimelerde "doğru" sütunundakiler TDK Güncel Türkçe Sözlük'te madde olarak yer alır; "yanlış" sütunundakiler sözlükte yoktur ya da başka bir anlama gelir.
| Yanlış | Doğru | Not |
|---|---|---|
| herkez | herkes | s yerine z |
| yalnış | yanlış | l ile n yer değiştirir |
| yanlız | yalnız | l ile n yer değiştirir |
| kirpit | kibrit | ünsüzler yer değiştirir |
| eşortman | eşofman | f yerine rt |
| şarz | şarj | j yerine z |
| hakkaten | hakikaten | söylenişi haki:katen |
| süpriz | sürpriz | ilk r düşer |
| orjinal | orijinal | l ince okunur |
| espiri | espri | araya i girer |
| antreman | antrenman | n düşer |
| şöför | şoför | o, ö'ye döner |
| traş | tıraş | ı düşer |
| labaratuvar, laboratuar | laboratuvar | l ince okunur |
| hala ("henüz" anlamında) | hâlâ | söylenişi ha:lâ: |
| direk ("aracısız" anlamında) | direkt | direk: destek |
| taktir ("değer verme" anlamında) | takdir | taktir: damıtma |
| mütevazi ("alçak gönüllü" anlamında) | mütevazı | mütevazi: paralel |
Hangi söyleyiş alışkanlıkları konuşmayı bulanıklaştırır?
5. Hece ve ses yutmak
Örnek: Konuşmada sık duyulan ses ve hece düşmelerinden bazıları: alıyor mu → "alıyo mu", görüyorlar → "görüyolar", bir kere → "bikere", sonra → "sora", merhaba → "meraba". Sözlük dakikayı "daki:ka" diye gösterir; "bi dakka" dendiğinde uzun söylenmesi gereken i tümüyle düşer.
Neden olur: TDK heceyi "bir soluk hamlesiyle çıkarılan ses veya ses birliği" diye tanımlar. Hız arttıkça bazı hamleler kısalır ya da hiç yapılmaz. Yüz yüze sohbette karşınızdaki kişi eksik heceyi tamamlar; telefonda ya da kalabalık bir salonda bu zorlaşır.
Alıştırma: Sorumluluklarımız, yapılandırılmış gibi uzun kelimeleri önce heceleri ayırarak ve ağzınızı belirgin biçimde açarak, sonra normal hızda hiçbir hece düşürmeden söyleyin.
6. Ulamayı hiç yapmamak ya da yanlış yerde yapmak
Örnek: TDK ulamayı, art arda gelen iki kelimeden birincisinin sonundaki ünsüzün ikinci kelimenin başındaki ünlüyle "ses bakımından bir hece oluşturacak biçimde bağlanarak söylenmesi" diye tanımlar; sözlüğün örnekleri art arda ("ar-tar-da") ve ayırt etmektir ("a-yır-tet-mek"). Ulama yapmayan kişi kelimeleri kesik kesik söyler. Yanlış yerde yapan ise noktayı atlar: "Sunumu dinlediniz. Artık sorulara geçebiliriz." cümlelerinde dinlediniz ile artık bağlanırsa iki cümle teke iner.
Neden olur: Metinden okurken göz kelimeleri tek tek görür, ses de onları tek tek çıkarır. Hızlı konuşmada ise cümle sınırları bile birbirine bağlanır.
Alıştırma: Bir paragrafı yazdırın; ünsüzle biten kelimeyi ünlüyle başlayan sonrakine kalemle bağlayın, nokta ve virgül olan yerde bağlamayın. Sonra paragrafı bu işaretlere uyarak sesli okuyun.
7. Durağı yanlış yerde vermek
Örnek: TDK durağı "konuşmada, anlamın gerektirdiği biçimde kelimeler arasındaki ses kesintisi" diye tanımlar. "Türk / dilinin gelişim seyrinde..." söyleyişi tipik bir durak hatasıdır: Türk dili tek bir anlam birimidir, araya giren durak onu böler. Durak anlamı da değiştirebilir: "Yaşlı / adamı gördü" yaşlı birinin bir adamı gördüğünü, "Yaşlı adamı / gördü" birinin yaşlı adamı gördüğünü anlatır. Durak bir ses kesintisi olduğu için durak verilen yerde ulama yapılmaz.
Neden olur: Durak anlama göre değil nefese göre verilir: nefes nerede biterse konuşan orada durur.
Alıştırma: Konuşacağınız metni anlam birimlerine bölüp kısa durak için "/", uzun durak için "//" koyun. Metni bu işaretlere uyarak birine okuyun ve anlamın kaydığı bir yer olup olmadığını sorun.
8. Cümle sonunu düşürmek
Örnek: "Bu bütçeyi onaylıyoruz" ile "Bu bütçeyi onaylamıyoruz" arasındaki fark, son kelimedeki tek bir hecededir. TDK kurallı cümleyi "yüklemi sonunda olan cümle" diye tanımlar; olumsuzluk, zaman ve kişi bilgisi de yüklemin eklerindedir. Ses son kelimede düşerse dinleyici kararın yönünü kaçırır.
Neden olur: Nefes cümlenin sonuna yetmez ya da konuşan cümlenin bittiğini hissedip sesi erken bırakır.
Alıştırma: Kısa bir konuşmanızı kaydedip yalnızca cümle sonlarını dinleyin. Son kelime ilk kelime kadar net duyulana kadar o cümleyi tekrar edin.
9. Hızlı konuşmak
Örnek: Kısıtlı sürede slaytları yetiştirmek için hızlanmak ya da telefonda ezber açılış cümlesini bir solukta söylemek.
Neden olur: Heyecan, süre baskısı ve metni çok iyi bilmek. Konuşan için tanıdık olan cümle dinleyene ilk kez ulaşır. Hız; hece yutmayı, noktayı atlayan ulamayı ve düşen cümle sonunu da beraberinde getirir.
Alıştırma: Aynı paragrafı üç farklı hızda okuyup kaydedin. Metne bakmadan dinleyin; tam anlaşılan en hızlı kaydı kendi üst sınırınız sayın. Yavaşlamak için kelimeleri uzatmayın, duraklara zaman verin.
10. Nefesi yanlış yerde almak
Örnek: Cümlenin ya da tamlamanın ortasında nefes almak; omuzları kaldırarak sesli nefes çekmek; nefes bitince son kelimeleri zorlayarak söylemek.
Neden olur: Cümlenin uzunluğu nefese göre planlanmaz. Global Bilişim Kariyer'in diksiyon programında nefes, "diyafram nefesi" başlığıyla ayrıca çalışılır; TDK diyaframı "göğüs ve karın boşluklarını birbirinden ayıran ince ve geniş kas" diye tanımlar.
Alıştırma: 7. maddede işaretlediğiniz metinde nefesi yalnızca "//" işaretlerinde, sessizce alın. Bir cümle tek nefese sığmıyorsa cümleyi kısaltın ya da anlamı bozmayan bir durak ekleyin.
Bu hatalar diksiyon eğitiminde nasıl çalışılır?
Diksiyon ve Etkili Konuşma Teknikleri Eğitimi bu iki grubu ayrı bölümlerde ele alır: kelime hataları "yanlış söylenen ve karıştırılan sözcükler" ile "İstanbul ağzı ve doğru telaffuz" konularında, hece, ulama ve durak artikülasyon çalışmalarında, nefes ise nefes ve ses kullanımı bölümünde çalışılır. Program uygulamalı ve alıştırma ağırlıklıdır. Eğitim Ankara Kızılay'da yüz yüze yapılır. Süre, kontenjan ve takvim için 0 (312) 435 97 97 numarasını arayabilir ya da iletişim sayfasından yazabilirsiniz.
Sunum ya da ikna tarafı için Etkili Sunum Teknikleri Eğitimi ve Etkili ve İkna Edici Konuşma Eğitimi tamamlayıcı programlardır. Diğer programlar Mesleki ve Kişisel Gelişim Eğitimleri sayfasında.
Sıkça Sorulan Sorular
Yöresel söyleyişim diksiyon hatası sayılır mı?
Hayır. TDK aksanı "ölçünlü dile nazaran herhangi bir bölgeye veya yabancılara özgü ses perdesi değişiklikleri" diye tanımlar; bu bir farklılıktır, yanlışlık değil. Buradaki maddeler, ölçünlü söyleyişin beklendiği bir ortamda kelimenin sözlükteki biçiminden uzaklaşmakla ilgilidir.
Bir kelimenin doğru söylenişini nereden kontrol edebilirim?
TDK'nin sozluk.gov.tr adresindeki Güncel Türkçe Sözlük birçok maddede söyleyiş notu verir: hâlâ için "ha:lâ:", hakikaten için "haki:katen", orijinal için "l ince okunur" gibi.
Sürekli yaşadığım bir konuşma güçlüğü de bu listeye girer mi?
Bu yazıdaki maddeler alışkanlık kaynaklı hatalardır. Süreklilik gösteren bir konuşma ya da ses güçlüğü için bir sağlık uzmanına danışın; buradaki alıştırmalar bir değerlendirmenin yerine geçmez. Programda konuşma ve ses kusurları ayrı bir başlıktır; kişisel durumunuzu kayıttan önce eğitmenle görüşebilirsiniz.