Topraksız tarım, bitki köklerinin besin çözeltisinde ya da perlit, çakıl gibi etkisiz bir ortamda büyütüldüğü yöntemdir. Adımlar ve kurallar rehberde.
Topraksız tarım, bitki köklerinin mineral besinli bir çözeltinin içinde ya da perlit, çakıl veya mineral yün gibi etkisiz bir ortamda büyütüldüğü üretim yöntemidir. Yapmak için önce alan ve su kaynağı değerlendirilir, bir sistem türü ve yetiştirme ortamı seçilir; ardından besin çözeltisinin EC ve pH değerleri ile sera iklimi düzenli izlenir.
Topraksız tarım nedir?
Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik topraksız tarımı şöyle tanımlar: bitki köklerinin mineral besinli bir solüsyon içinde olduğu ya da besin solüsyonu eklenmiş perlit, çakıl veya mineral yün gibi etkisiz bir ortam içinde büyütülmesi yöntemidir. Kısaca kök toprakta değil, besin çözeltisinde ya da etkisiz bir ortamda büyür ve bitkinin ihtiyaç duyduğu her besin elementi suyla birlikte verilir.
Tarım ve Orman Bakanlığının bir çalışma belgesi topraksız sistemleri iki başlıkta sayar: su kültürü (aeroponik, besleyici film tekniği, akan su kültürü, akuaponik gibi) ve substrat kültürü (kokopit, perlit, torf kültürü gibi). Aynı belgede hidroponik, aeroponik ve akuaponik sistemlerin geliştirilmesi ve desteklenmesi önerilir; bu bir hedef ve öneri metnidir, zorunluluk değildir.
Yöntem; ticari domates, biber, hıyar ve çilek seralarında, marul ve yeşillik üreten dikey çiftliklerde, restoran ve otellerin kendi taze ürün alanlarında, okul ve belediye projelerinde ve hobi olarak balkon ya da çatı üretiminde kullanılır.
Topraksız tarım nasıl yapılır?
Topraksız üretimde başarı, çözeltinin doğru hazırlanmasına, EC ve pH değerlerinin günlük takibine ve sera ikliminin dengede tutulmasına bağlıdır. Adımlar şöyle sıralanabilir:
- Alanı değerlendirin. Sistem kurmadan önce su kaynağı, elektrik ve alan değerlendirilir; hangi bitkinin hangi sisteme uygun olduğu belirlenir.
- Sistem türünü seçin. Besleyici film tekniği (NFT) ve kanal eğimi, derin su kültürü ve havalandırma, damla sulamalı torba ve saksı sistemleri başlıca seçeneklerdir; aeroponik ve akuaponik sistemler de vardır.
- Yetiştirme ortamını hazırlayın. Hindistan cevizi lifi, perlit, kaya yünü ve kil topaklarının su tutma, havalanma ve yeniden kullanım özellikleri farklıdır; ortam ilk kullanımda yıkanır ve doyurulur.
- Besin çözeltisini yönetin. Makro ve mikro besin elementleri A ve B stok tanklarında hazırlanır; EC ve pH ölçülüp düzeltilir, sulama suyu analiz edilir, drenaj izlenir.
- İklimi ve aydınlatmayı denetleyin. Sıcaklık, bağıl nem ve havalandırma dengede tutulur; kapalı alan üretiminde yetiştirme lambaları kullanılır. Elektrik kesintisinde pompa ve havalandırma için yedek önlem gerekir.
- Bitki sağlığını izleyin. Bitki sağlığı için kök çürüklüğü, yosunlanma, beyaz sinek, trips ve yaprak biti izlenir; sistem temizliği ve dezenfeksiyon yapılır.
- Hasat, maliyet ve satışı planlayın. Hasat zamanı, raf ömrü, maliyet kalemleri ve satış kanalları üretim planına dahil edilir.
Evde küçük bir sistemle başlanabilir mi?
Evet. Derin su kültürü ya da küçük bir NFT düzeneği, yeşillik ve aromatik bitkiler için başlangıçta az malzemeyle kurulabilir; bir kova ve hava pompasıyla derin su kültürü bile yeterlidir. Marul ya da fesleğen fidesiyle başlayıp her gün EC, pH ve su sıcaklığını bir deftere yazmak, bir değerin neden kaydığını görmeyi kolaylaştırır. Ticari seraya geçmeden önce çözelti yönetimini küçük ölçekte öğrenmek hata maliyetini düşürür.
En zor kısım hangisi?
Besin çözeltisi yönetimi, topraksız üretimde en dikkat isteyen kısımdır: toprak gibi bir tampon olmadığından EC veya pH'taki kayma birkaç gün içinde bitkide belirti verir.
Topraksız tarımla üretilen ürün organik sayılır mı?
Hayır. Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik organik bitkisel üretim kuralları arasında “Organik tarımda, topraksız tarıma izin verilmez” der; yani hidroponik ya da substrat sistemle yetişen ürün organik olarak sertifikalanamaz.
Organik tarım faaliyetlerinin kontrol ve sertifikalandırma işlemlerini Bakanlık veya Bakanlıkça yetkilendirilmiş kuruluşlar yapar. Kontrol ve sertifikasyon kuruluşu tarafından sertifikalandırılmamış ürünler organik ürün adı altında satılamaz. Organik üretici yetkilendirilmiş kuruluşla yazılı sözleşme yapar; kontrol sonunda uygun görülürse kuruluş hem üretici sertifikası hem de ürün sertifikası verir.
Topraksız tarım için kayıt ve izin gerekir mi?
Topraksız üretim sera, tünel, konteyner ya da prefabrik yapı gibi kapalı bir ortamda yapılıyorsa Kapalı Ortamda Bitkisel Üretim Kayıt Sistemi (KOBÜKS) yönetmeliği devreye girer: ışık, ısı, nem, hava akışı, karbondioksit ve bitki besin maddeleri gibi koşulların yapay yollarla kısmen ya da tamamen denetim altında tutulduğu kapalı üretim ortamlarında (yatay ya da dikey) üretim yüzey alanı toplamda en az 100 metrekare olan işletme sahipleri kayıt başvurusu yapar. Bu yönetmelik, eski Örtüaltı Kayıt Sistemi Yönetmeliği'ni yürürlükten kaldırmıştır.
İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmeliğin ikinci sınıf gayrisıhhî müesseseler listesinde “topraksız domates üreticiliği ve sera işletmeciliği” yer alır; bu yönetmeliğe göre yetkili idareden işyeri açma ve çalışma ruhsatı alınmadan işyeri açılamaz ve çalıştırılamaz. Sera kurmak için gereken izinler arazinin durumuna, sera büyüklüğüne ve bulunduğu il ya da belediyeye göre değişir; yatırımdan önce il tarım ve orman müdürlüğünden ve yerel yönetimden güncel bilgi alın. Ürün satışı için gereken kayıtları da il ya da ilçe tarım müdürlüğünden öğrenin.
Seracılık ve örtü altı yetiştiriciliğiyle ilişkisi nedir?
Topraksız sistemler sera içinde kurulabilir; sera işletmeciliği ise yer seçimi, yapı tipi, ısıtma, iklim kontrolü, üretim takvimi, işçilik ve satış kanalını birlikte yöneten bir işletmecilik alanıdır. Topraksız sistemlerde yetiştirme ortamı ve besin çözeltisi yönetimi ayrı bir uzmanlık alanıdır.
Global Bilişim Kariyer olarak Topraksız Tarım Eğitimimizde sistem türlerini, yetiştirme ortamlarını, besin çözeltisi yönetimini, sera iklimini, bitki sağlığını ve maliyet kalemlerini işliyoruz; eğitim üretim tekniğini öğretir, üretici kaydı ya da izin vermez. Seracılık Eğitimimiz sera işletmesini bütün olarak, Örtü Altı Sera Yetiştiriciliği Eğitimimiz ise tünel ve seradaki yetiştiriciliği ele alır; geçiş planını ve parsel ve girdi kayıtlarını işleyen Organik Tarım Eğitimimiz de ilgili bir programdır. Programlarımız tamamen online yürür; sınavı geçenlerin sertifikası e-Devlet'te görünür.